De Raad voor Cultuur start een adviestraject over de bescherming van journalistieke vrijheid. Aanleiding hiervoor zijn zorgen over de onafhankelijkheid van de journalistiek en de veiligheid van journalisten. Die komen steeds meer onder druk te staan in deze tijd van ingrijpende technologische en (geo)politieke ontwikkelingen. Voor nieuwsconsumenten wordt het steeds lastiger om uit te maken welke informatie zij kunnen vertrouwen. Het advies verschijnt naar verwachting in het najaar.
vlnr: Tim Sweijs, Lem van Eupen, Peter Vandermeersch en José van Dijck. Daniëlle Arets staat niet op de foto. Beeld: Sjoerd van der Hucht
In het recente advies 'Maken (z)onder druk' over artistieke vrijheid constateerde de raad al dat de werking van het ‘democratisch middenveld’ in bredere zin onder druk staat. Nu wil de raad de vinger leggen op de gevolgen daarvan voor de journalistiek. Daarbij is het de vraag hoe tegen deze achtergrond fundamentele waarden als onafhankelijkheid, veiligheid en betrouwbaarheid beter gewaarborgd kunnen worden.
Waarom dit advies?
Journalistieke vrijheid is een kernwaarde in een goed functionerende democratie. Journalisten en journalistieke organisaties moeten onafhankelijk en veilig hun werk kunnen doen om burgers te voorzien van betrouwbare, toegankelijke informatie. Volgens de raad staan deze premissen onder druk door enkele grote, razendsnel in elkaar grijpende ontwikkelingen. Het gaat om ontwikkelingen op het gebied van big tech, platformisering en artificial intelligence (AI). Deze veranderen de manieren waarop nieuws wordt verspreid en geconsumeerd. Dat blijkt grote gevolgen te hebben voor de onafhankelijkheid en het verdienvermogen van journalistieke media.
Steeds meer media zijn daarnaast in handen gekomen van steeds minder eigenaren, wat ook de meerstemmigheid van nieuwsmedia kan beïnvloeden. Ten slotte maken oplopende maatschappelijke en (geo)politieke spanningen het journalisten wereldwijd moeilijker om hun werk te doen.
Commissie van deskundigen
Om het advies voor te bereiden heeft de Raad voor Cultuur een tijdelijke commissie van deskundigen ingesteld. De commissie voert de komende maanden gesprekken met experts op het gebied van journalistiek, (cyber)veiligheid, digitalisering en big tech. Het advies zal door de raad worden aangeboden aan minister Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
De commissie is als volgt samengesteld:
Daniëlle Arets is Lector ‘Designing Journalism’ aan Fontys Hogeschool in Tilburg. Binnen haar lectoraat onderzoekt ze onder andere de inzet van artificiële intelligentie binnen de journalistiek. Eerder werkte ze voor het lectoraat strategische creativiteit aan de Design Academy Eindhoven. Zij is lid van de Raad voor Cultuur en van diverse adviesraden op het gebied van wetenschap en onderzoek. Als raadslid is ze ook betrokken bij de tijdelijke commissie van deskundigen die een advies over artificiële intelligentie voorbereidt.
Lem van Eupen (voorzitter) is voorzitter van de raad van toezicht van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en lid van de raad van toezicht van het Netherlands Institute for Multiparty Democracy (NIMD). Eerder vervulde ze (internationale) managementfuncties bij Nuffic, het Nationaal Agentschap Erasmus+, de Wereldomroep en het Radio Netherlands Training Centre (RNTC). Ook was ze directeur van de Faculteit Communicatie en Journalistiek aan de Hogeschool Utrecht. Ze begon haar loopbaan als journalist bij Omroep Brabant.
José van Dijck is universiteitshoogleraar Media en digitale samenleving aan de Universiteit Utrecht. Haar onderzoek gaat over media, sociale media en mediatechnologieën. Eerder was ze onder andere president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. In 2021 ontving zij de Spinozaprijs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en de C. Edward Baker Award van de International Communication Association (ICA) voor haar wetenschappelijke oeuvre.
Tim Sweijs is onderzoeksdirecteur van het Haagse Centrum voor Strategische Studies (HCSS). Hij schrijft en adviseert nationaal en internationaal over vraagstukken op het gebied van geopolitiek en veiligheid, contemporain conflict, technologie en maatschappelijke weerbaarheid. Hij publiceerde diverse boeken en artikelen, waaronder recent De Oorlog van Morgen (Balans, 2025, met Martijn Kitzen), Blinded by Bias (HCSS, 2025) en Defence Planning for Small and Middle Powers: Rethinking Force Development in an Age of Disruption (Routledge, 2024).
Peter Vandermeersch is fellow Journalistiek en Samenleving bij het Mediahuis. Eerder bekleedde hij onder andere functies als CEO van Mediahuis Ierland en als hoofdredacteur van De Standaard en NRC Handelsblad. Hij schrijft wekelijkse nieuwsbrieven over de rol van de pers in democratieën (‘Press and Democracy’) en over de bedreigingen waaraan de journalistiek op internationaal niveau blootstaat (‘Journalistiek onder Vuur’).
Vanuit het bureau wordt de commissie ondersteund door secretarissen en beleidsadviseurs Lonneke Kok en Joachim Thissen. Ook Ellen Hardy, als jurist verbonden aan het bureau van de raad, is betrokken bij de totstandkoming van het advies.
Voor meer informatie kunt u contact opnemen met een van de secretarissen van de adviescommissie:
Lonneke Kok: lonneke.kok@cultuur.nl
Joachim Thissen: joachim.thissen@cultuur.nl