Journalistieke vrijheid onder druk
Vooruitblik advies
Technologische en geopolitieke ontwikkelingen veranderen in hoog tempo het landschap waarin journalistiek wordt gemaakt, verspreid en geconsumeerd. De Raad voor Cultuur komt daarom binnenkort met een advies over journalistieke vrijheid. Daarbij kijkt de raad naar de journalistiek in zowel Europees Nederland als het Caribisch deel van het Koninkrijk.
Voorzitter van de tijdelijke commissie Lem van Eupen (foto midden) blikt vooruit. Waarom staat de democratische functie van journalistiek onder druk en wat staat er op het spel?
Waarom is journalistieke vrijheid juist nu zo’n urgent onderwerp?
“Er is sprake van een stapeling van ontwikkelingen die elkaar versterken. De manier waarop nieuws en informatie worden gemaakt en verspreid, is door digitale platforms sterk veranderd. Met de razendsnelle opkomst van AI komt daar nog een enorme versnelling bij. Tegelijkertijd zien we geopolitieke spanningen toenemen en zijn er partijen die er belang bij hebben om de informatievoorziening doelbewust te beïnvloeden.
Daardoor wordt het steeds moeilijker om te bepalen: wat is waar en wat niet, wat is echt en wat niet? Beeld, geluid en zelfs stemmen zijn tegenwoordig gemakkelijk te manipuleren. Als burger kun je dan als het ware in drijfzand terechtkomen.”
“Beeld, geluid en zelfs stemmen zijn tegenwoordig gemakkelijk te manipuleren. Als burger kun je dan als het ware in drijfzand terechtkomen.”
Wat betekenen die ontwikkelingen voor de journalistiek zelf?
“Technologie biedt journalisten zeker ook kansen. Zo kan AI bijvoorbeeld helpen om grote hoeveelheden informatie te analyseren en verbanden te ontdekken. En digitale platforms maken het mogelijk om op een laagdrempelige manier nieuw publiek te bereiken.
Maar de journalistiek is tegelijkertijd een deel van de zeggenschap over de verspreiding van haar eigen werk kwijtgeraakt. Nieuws bereikt mensen steeds vaker via diezelfde platforms en ook via zoekmachines en AI-toepassingen. Journalistieke informatie staat daar tussen allerlei andere vormen van informatie, terwijl voor professionele journalistiek duidelijke normen gelden als betrouwbaarheid, onafhankelijkheid, zorgvuldigheid en hoor en wederhoor.
Ook het traditionele verdienmodel van journalistieke media staat onder druk. Dat alles raakt uiteindelijk de ruimte die journalistiek heeft om haar werk onafhankelijk te kunnen doen.”
“Technologie biedt journalisten zeker ook kansen. Zo kan AI bijvoorbeeld helpen om grote hoeveelheden informatie te analyseren en verbanden te ontdekken.”
Waarom gaat dit volgens de commissie verder dan alleen het belang van de journalistieke sector?
“Journalistiek vervult een essentiële functie in een democratische rechtsstaat. Om als burger volwaardig te kunnen deelnemen aan de samenleving, moet je toegang hebben tot betrouwbare en onafhankelijke informatie. Journalistiek helpt ons om te begrijpen wat er gebeurt, verschillende perspectieven te zien en de macht te controleren.
Als die functie verzwakt, wordt ook de samenleving kwetsbaarder. Bijvoorbeeld voor onbedoelde misinformatie, maar ook voor partijen die bewust proberen invloed uit te oefenen op de informatie die mensen bereikt. Het gaat daarom uiteindelijk om de weerbaarheid van onze democratische samenleving.”
“Om als burger volwaardig te kunnen deelnemen aan de samenleving, moet je toegang hebben tot betrouwbare en onafhankelijke informatie. Journalistiek helpt ons om te begrijpen wat er gebeurt, verschillende perspectieven te zien en de macht te controleren.”
De Raad voor Cultuur adviseert niet dagelijks over journalistiek. Waarom past dit onderwerp toch bij de raad?
“De raad heeft een specifieke verantwoordelijkheid ten aanzien van het publieke mediabestel, maar dat bestel staat niet op zichzelf. Het maakt deel uit van een veel groter media- en informatie-ecosysteem. Als fundamentele veranderingen in dat ecosysteem raken aan de vrijheid en onafhankelijkheid van journalistiek, is het logisch dat de raad daar ook naar kijkt.
Bovendien heeft de raad recent geadviseerd over de invloed van AI op de culturele en creatieve sector. Ook daar kwam naar voren hoe snel technologische ontwikkelingen bestaande verhoudingen kunnen veranderen.”